top of page

Ana Sayfa › Mevzuat › Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu › Madde 13

5403 Sayılı Kanun Toprakların Korunması ve Arazi Kullanımı

5403 Sayılı Kanun Madde 13: Tarım Arazilerinin Amaç Dışı Kullanımı

5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu · Madde 13 · Son kontrol: 11 Kasım 2026

Madde Metni

Madde 13 - Mutlak tarım arazileri, özel ürün arazileri, dikili tarım arazileri ile sulu tarım arazileri tarımsal üretim amacı dışında kullanılamaz. Ancak, alternatif alan bulunmaması ve Kurulun uygun görmesi şartıyla;

a) Savunmaya yönelik stratejik ihtiyaçlar,

b) Doğal afet sonrası ortaya çıkan geçici yerleşim yeri ihtiyacı,

c) Petrol ve doğal gaz arama ve işletme faaliyetleri,

ç) İlgili bakanlık tarafından kamu yararı kararı alınmış madencilik faaliyetleri,

d) Bakanlıklarca kamu yararı kararı alınmış plân ve yatırımlar,

e) (Ek: 31/1/2007-5578/3 md.) Kamu yararı gözetilerek yol altyapı ve üstyapısı faaliyetlerinde bulunacak yatırımlar,

f) (Ek: 26/3/2008-5751/1 md.) Enerji Piyasası Düzenleme Kurumunun talebi üzerine 20/2/2001 tarihli ve 4628 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu uyarınca yenilenebilir enerji kaynak alanlarının kullanımı ile ilgili yatırımları,

g) (Ek: 26/3/2008-5751/1 md.) Jeotermal kaynaklı teknolojik sera yatırımları,

İçin bu arazilerin amaç dışı kullanım taleplerine, toprak koruma projelerine uyulması kaydı ile Bakanlık tarafından izin verilebilir. (Ek cümle: 31/1/2007-5578/3 md.) Bakanlık bu yetkisini valiliklere devredebilir.

Mutlak tarım arazileri, özel ürün arazileri, dikili tarım arazileri ile sulu tarım arazileri dışında kalan tarım arazileri; toprak koruma projelerine uyulması kaydı ile valilikler tarafından tarım dışı kullanımlara tahsis edilebilir.

Tarımsal amaçlı yapılar için, projesine uyulması şartıyla ihtiyaç duyulan miktarda her sınıf ve özellikteki tarım arazisi valilik izni ile kullanılır.

(Ek fıkra: 28/10/2020-7255/21 md.) İmar planlarında tarımsal niteliği korunacak alan olarak ayrılan yerler ile kamu yararı kararı alınarak tarım dışı amaçla kullanım izni verilen yerler, yeniden izin alınmaksızın bu amaç dışında kullanılamaz ve planlanamaz. (İptal ikinci cümle: Anayasa Mahkemesinin 5/4/2023 Tarihli ve E: 2020/103, K: 2023/68 Sayılı Kararı ile.)

Birinci fıkranın (c) ve (ç) bentleri kapsamında izin alan işletmeciler, faaliyetlerini çevre ve tarım arazilerine zarar vermeyecek şekilde yürütmekle ve kendilerine tahsis edilen yerleri tahsis süresi bitiminde eski vasfına getirmekle yükümlüdürler.

Bu madde kapsamında valiliklerce verilen kararlara yapılan itirazlar, Bakanlık tarafından değerlendirilerek karara bağlanır.

Tarım arazilerinin korunması ve amaç dışı kullanımına dair uygulamaların usûl ve esasları yönetmelikle düzenlenir.[7]

Değişiklik ve Yürürlük Notları

[7] 30/4/2014 tarihli ve 6537 sayılı Kanunun 6 ncı maddesiyle bu fıkrada yer alan “tüzükle” ibaresi “yönetmelikle” şeklinde değiştirilmiştir.

Metin, Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi'nde (mevzuat.gov.tr) yayımlanan yürürlükteki metinden aynen alınmıştır. Resmî metin için Mevzuat Bilgi Sistemi'ne bakınız. Metinde bağlantı verilen terimler Hukuk Sözlüğündeki açıklamalara yönlendirir; resmî metin değiştirilmemiştir.

Madde Gerekçesi

Bu bölümde, maddenin kanunlaşma sürecine ait resmî TBMM belgesinden (TBMM 22. Dönem, S. Sayısı: 878 – Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu Tasarısı (1/949)) ilgili kısımlar, yalnız sayfa düzeni sadeleştirilerek metni değiştirilmeden aktarılmıştır. Gerekçede geçen madde numaraları tasarı numaralarıdır. Değişiklik gerekçeleri, değiştirici kanunun resmî gerekçesinden (TBMM sıra sayısı/teklif metni veya Mevzuat Bilgi Sistemi) aynen aktarılmıştır; eşleşme, bu maddedeki resmî değişiklik işareti (tarih–kanun/madde) ve değiştirici kanunun TBMM'de kabul edilen metniyle doğrulanmıştır. Gerekçeler teklif veya tasarı metnine ilişkindir; madde komisyonda veya Genel Kurulda değiştirilmiş olabilir. Genel Kurulda kabul edilen önergelerin metni ve gerekçesi TBMM Tutanak Dergisinden aynen aktarılmıştır. Madde sonradan değiştirildiği için gerekçe yürürlükteki metinle farklılık gösterebilir (bkz. Değişiklik ve Yürürlük Notları). Uyuşmazlık hâlinde Resmî Gazete'de yayımlanan kanun metni esastır.

Hükümet Tasarısının Gerekçesi (Tasarı m. 13)

Madde 13.- Ekolojik ve toplumsal dengelerin oluşması ve milli ekonominin gelişmesinde önemli yeri olan mutlak tarım arazileri, özel ürün arazileri, orman ve mera arazilerinin korunarak amacına uygun kullanılması, ülkenin genel ihtiyaçları gözetilerek planlanması; kalkınmanın ve ulusal sorumluluk bilincinin kaçınılmaz bir gereğidir.

Doğal üretim kaynaklarının başında gelen toprak kaynaklarının miktarı yurdumuzda oldukça sınırlı olup bugün olduğu gibi gelecek nesillerin de gıda, yem, lif ve yenilenebilir enerji üretiminin yegane kaynağı ve teminatıdır. Son zamanlarda bu kaynaklar amaç dışı veya yanlış kullanılarak, çeşitli şekillerde kirlenip bozulmakta ve üretim ortamı olmaktan çıkmaktadır.

Alternatifler bulunmasına karşın yatırımcılar; ulaşım, haberleşme, düşük inşaat maliyeti, enerji gibi temel altyapı kolaylıklarının bulunması nedeniyle bitkisel üretim potansiyeli yüksek arazileri yatırım için tercih edebilmektedir. Böylece amaç dışı kullanılan bu araziler bir daha geri dönmeyecek şekilde bitkisel üretim kabiliyetini yitirmektedir.

Madde ile; amaç dışı kullanımların şartları ve amaç dışına çıkarmanın yöntemi belirtilmektedir.

Ayrıca arazi kullanımında izin verme yetkisi olan tüm birimlerin kanunen sorumlu oldukları yerler için arazi kullanımı ve gerekli olan yerlerde toprak koruma projesi olmadan tarım arazilerinin tarım dışı amaçlarla kullanılmasına izin veremeyecekleri hükme bağlanmaktadır.

Tarım, Orman ve Köyişleri Komisyonu Raporundaki Açıklama

- Tasarının "Tarım arazilerinin amaç dışı kullanımı" başlıklı 13 üncü maddesi;

Doğal afetlerden sonra özellikle geçici konutlar için tahsis edilen tarım arazilerinin tahribinin önlenmesi ve yeniden tarım amaçlı kullanıma kazandırılabilmesi amacıyla birinci fıkrasının (b) bendine "yerleşim" ibaresinden önce gelmek üzere "geçici" ibaresinin eklenmesi,

Birinci fıkrasının (d) bendinin, Türkçe dil bilgisi kurallarına uygun olması için (ç) bendi olarak değiştirilmesi ve (e) bendinin de buna uygun olarak (d) bendi olarak değiştirilmesi ve "yatırımlar" ibaresinden önce gelmek üzere "plan ve" ibaresinin ilave edilmesi,

Dördüncü fıkrasında (c) ve (d) bendine yapılmış olan atıfın, yukarıdaki düzenlemeye uygun olarak (c) ve (ç) bendine olarak değiştirilmesi,

İkinci fıkrasına, kamu yararı amacı olsa bile bu madde kapsamında bulunan değerli araziler için amaç dışı tahsis izni verilmesinin yetmeyeceği, bu kullanımlarda etkilenecek toprağın korunmasının da gerekli olduğu şeklindeki Çevre Komisyonunun önerisine uygun olarak, madde metnine "toprak koruma projelerine uyulması kaydı ile" ibaresinin ilave edilmesi,

Ayrıca tarım arazilerinin korunması ve amaç dışı kullanımına dair usul ve esasların düzenlenmesinin kolayca değiştirilebilen yönetmeliklere bırakılmasının uygun olmayacağı, değiştirilmesi daha zor olan bir düzenleme olan tüzükle olmasının uygun olacağına ilişkin görüş ve öneriler doğrultusunda, son fıkrasında yer alan "Bakanlık tarafından hazırlanacak yönetmelikle" ibaresinin "tüzükle" olarak değiştirilmesi suretiyle,

Değişiklik Gerekçesi: 5578 sayılı Kanun m. 3 (31/1/2007) – Genel Kurulda Kabul Edilen Önerge ve Gerekçesi

Genel Kurulda görüşülmekte olan, 1252 sıra sayılı “Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanununa Bir Geçici Madde Eklenmesi Hakkında Kanun Teklifi”nin 3 üncü maddesinin aşağıdaki şekilde değiştirilmesini arz ve teklif ederim.

Altan Karapaşaoğlu (Bursa) ve arkadaşları

Madde 3- Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu’nun 13 üncü maddesinin birinci fıkrasına, (d) bendinden sonra gelmek üzere aşağıdaki (e) bendi ile birinci fıkrasının sonuna “Bakanlık bu yetkisini valiliklere devredebilir.” cümlesi, eklenmiştir.

“e) Kamu yararı gözetilerek yol alt yapı ve üst yapısı faaliyetlerinde bulunacak yatırımlar”

Gerekçe: Yol ve ulaşım ihtiyacı ülkemiz için çok büyük önem ve zaruret arz etmektedir. Gelişmenin ve ülke olarak büyümenin sağlanabilmesi için alt ve üst yapısıyla sağlam ve nitelikli yollarla bir ulaşım ağı oluşturmak gerekmektedir. Yerinde hizmet verilmediği için bu tür bölgelerde söz konusu hizmetler büyük maliyetler ve zorluklarla yapılabilmektedir. Teklif ile yerinden yönetim ilkesi hakim kılınarak, yapılacak faaliyet ve yatırımlar için kamu yararı için kaynak israfının önlenmesi amaçlanmıştır.

Kaynak: TBMM Tutanak Dergisi, 22. Dönem 5. Yasama Yılı, 21. Birleşim (21.11.2006) – önerge metni ve gerekçesi Genel Kurul tutanağından aynen aktarılmıştır; önergenin kabul edildiği ve madde metninin bu doğrultuda oylandığı tutanakta yer almaktadır. 31/1/2007 tarihli ve 5578 sayılı Kanun, Cumhurbaşkanınca bir daha görüşülmek üzere geri gönderilen 23/11/2006 tarihli ve 5557 sayılı Kanunun yeniden görüşülmesiyle kabul edilmiştir; açıklama, 5557 sayılı Kanunun yasama belgelerine ilişkindir.

Değişiklik Gerekçesi: 5751 sayılı Kanun m. 1 (26/3/2008)

Diğer taraftan, 4628 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu hükümleri gereğince hidroelektrik üretim tesislerinin rezervuar alanında bulunan Hazinenin özel mülkiyetindeki ve Devletin hüküm ve tasarrufu altındaki taşınmaz mallar için bedelsiz olarak kullanma izni verilebilmesini teminen, elektrik yatırımlarının kesintiye yol açmadan kısa sürede gerçekleştirilebilmesi için 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu ile 4342 sayılı Mera Kanunlarında değişiklik yapılması ihtiyacı doğmuştur.

Kaynak: TBMM 23. Dönem, S. Sayısı: 111 – Kanun Teklifi gerekçesi (genel gerekçeden ilgili kısım; madde gerekçesi bulunmamaktadır).

Değişiklik Gerekçesi: 5751 sayılı Kanun m. 1 (26/3/2008) – Komisyon Raporundaki Değişiklik Açıklaması

Teklifin Çerçeve 1 inci Maddesiyle 5403 sayılı Kanunun 13 üncü Maddesinin birinci fıkrasına, (f) ve (g) bentleri şeklinde iki yeni bent eklenmektedir.

Madde üzerindeki görüşmeler sırasında, 5403 sayılı Kanunun 13 üncü Maddesinin birinci fıkrasının, tarım arazilerinin özel müteşebbislerce yapılacak ve Kamulaştırma Kanununa göre kamu yararı içermeyen elektrik, doğalgaz ve petrol yatırım faaliyetleri için de kullanılması imkanı sağlayacak şekilde genişletilmesine ilişkin yapılan şifahi öneri, konunun başka bir teklife konu edilmesi gerektiği düşüncesiyle Komisyonumuzca kabul görmemiştir.

Başkanlığımızca alınan redaksiyon yetkisiyle, Türkçe anlatım kurallarına uygun olacağı gerekçesiyle, Çerçeve 1 inci Maddeyle öngörülen (f) bendindeki “…enerji kaynak alanlarının” ibarelerinden sonra gelen “kaynak” ibaresi metinden çıkarılmış, madde yapılan bu redakte mahiyetindeki değişiklikle kabul edilmiştir.

Kaynak: TBMM 23. Dönem, S. Sayısı: 111 – komisyon raporunun bu maddeye ilişkin kısmı aynen aktarılmıştır.

Değişiklik Gerekçesi: 7255 sayılı Kanun m. 21 (28/10/2020)

Madde 20- Madde ile tarım arazilerinin kullanımında tarımsal üretimin olumsuz etkilenmemesi, verimin azalmaması, izne konu alanların çevresindeki tarım arazilerinin korunması ve tarımsal amaçlı arazi kullanım planlarının etkin olarak uygulanabilmesi amacıyla, yerleşim alanlarının gelişim alanı ihtiyaçlarını karşılamak için izin verilerek planlanmış alanlar haricinde, imar planlarında tarımsal niteliği korunacak alan olarak ayrılan yerler ile kamu yararı kararı alınarak tarım dışı amaçla kullanım izni verilen yerlerin, bu amaç dışında kullanılabilmesi ve planlanabilmesi için yeniden izin alınması şartı getirilmektedir.

Kaynak: TBMM 27. Dönem, S. Sayısı: 221 – Kanun Teklifi madde 20 gerekçesi (kabul edilen 7255 sayılı Kanunun 21. maddesine karşılık gelir).

Hukuk Sözlüğünde İlgili Terimler

Madde Künyesi

  • Kanun5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu
  • MaddeMadde 13
  • BölümDördüncü Bölüm – Toprakların Korunması ve Arazi Kullanımı
  • Kanundaki BaşlıkTarım arazilerinin amaç dışı kullanımı
  • DurumYürürlükte
  • Resmî KaynakMaddeyi resmî PDF’de aç (s. 13)
  • Resmî GerekçeBu sayfada (TBMM S. Sayısı 878, değişiklik gerekçesi)
  • Son Kontrol11 Kasım 2026

Kanunda Gezinme

‹ Madde 12 · Madde 14 ›

Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu: tüm maddeler

Mevzuat aramasına dön

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır. Mevzuat metinleri her ay resmî kaynakla karşılaştırılarak güncellenir; uyuşmazlık hâlinde Resmî Gazete'de yayımlanan metin esastır. Somut olayınız için bir avukata danışınız.

bottom of page