top of page

Ana Sayfa › Mevzuat › Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu › Madde 3

5403 Sayılı Kanun Amaç, Kapsam ve Tanımlar

5403 Sayılı Kanun Madde 3: Tanımlar

5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu · Madde 3 · Son kontrol: 11 Kasım 2026

Madde Metni

Madde 3 - Bu Kanunda geçen;

a) Bakanlık: Tarım ve Köyişleri Bakanlığını,

b) Kurul: Toprak Koruma Kurulunu,

c) Toprak: Mineral ve organik maddelerin parçalanarak ayrışması sonucu oluşan, yeryüzünü ince bir tabaka halinde kaplayan, canlı ve doğal kaynağı,

ç) Arazi: Toprak, iklim, topografya, ana materyal, hidroloji ve canlıların değişik oranda etkisi altında bulunan yeryüzü parçasını,

d) Tarım arazisi: Toprak, topografya ve iklimsel özellikleri tarımsal üretim için uygun olup, hâlihazırda tarımsal üretim yapılan veya yapılmaya uygun olan veya imar, ihya, ıslah edilerek tarımsal üretim yapılmaya uygun hale dönüştürülebilen arazileri,

e) Mutlak tarım arazisi: Bitkisel üretimde; toprağın fiziksel, kimyasal ve biyolojik özelliklerinin kombinasyonu yöre ortalamasında ürün alınabilmesi için sınırlayıcı olmayan, topografik sınırlamaları yok veya çok az olan; ülkesel, bölgesel veya yerel önemi bulunan, hâlihazır tarımsal üretimde kullanılan veya bu amaçla kullanıma elverişli olan arazileri,

f) Özel ürün arazisi: Mutlak tarım arazileri dışında kalan, toprak ve topografik sınırlamaları nedeniyle yöreye adapte olmuş bitki türlerinin tamamının tarımının yapılamadığı ancak özel bitkisel ürünlerin yetiştiriciliği ile su ürünleri yetiştiriciliğinin ve avcılığının yapılabildiği, ülkesel, bölgesel veya yerel önemi bulunan arazileri,

g) Dikili tarım arazisi: Mutlak ve özel ürün arazileri dışında kalan ve üzerinde yöre ekolojisine uygun çok yıllık ağaç, ağaççık ve çalı formundaki bitkilerin tarımı yapılan, ülkesel, bölgesel veya yerel önemi bulunan arazileri,

ğ) Marjinal tarım arazisi: Mutlak tarım arazileri, özel ürün arazileri ve dikili tarım arazileri dışında kalan, toprak ve topografik sınırlamalar nedeniyle üzerinde sadece geleneksel toprak işlemeli tarımın yapıldığı arazileri,

h) (Değişik: 30/4/2014-6537/3 md.) Asgari tarımsal arazi büyüklüğü: Üretim faaliyet ve girdileri rasyonel ve ekonomik olarak kullanıldığı takdirde, bir tarımsal arazide elde edilen verimliliğin, söz konusu tarımsal arazinin daha fazla küçülmesi hâlinde elde edilemeyeceği Bakanlıkça belirlenen en küçük tarımsal parsel büyüklüğünü,

ı) (Değişik: 30/4/2014-6537/3 md.) Yeter gelirli tarımsal arazi büyüklüğü: Bölge farklılıkları göz önünde bulundurularak il ve ilçelerin ekli (1) sayılı listede belirlenen yeter gelirli tarımsal arazi büyüklüklerini,

i) Tarım dışı alanlar: Üzerinde toprak bulunmayan çıplak kayaları, daimi karla kaplı alanları, ırmak yataklarını, sahil kumullarını, sazlık ve bataklıkları, askeri alanları, endüstriyel, turizm, rekreasyon, iskân, altyapı ve benzeri amaçlarla plânlanmış arazileri,

j) Sulu tarım arazisi: Tarımı yapılan bitkilerin büyüme devresinde ihtiyaç duyduğu suyun, su kaynağından alınarak yeterli miktarda ve kontrollü bir şekilde karşılandığı arazileri,

k) Tarımsal amaçlı yapılar: Toprak koruma ve sulamaya yönelik altyapı tesisleri, entegre nitelikte olmayan hayvancılık ve su ürünleri üretim ve muhafaza tesisleri ile zorunlu olarak tesis edilmesi gerekli olan müştemilatı, mandıra, üreticinin bitkisel üretime bağlı olarak elde ettiği ürünü için ihtiyaç duyacağı yeterli boyut ve hacimde depolar, un değirmeni, tarım alet ve makinelerinin muhafazasında kullanılan sundurma ve çiftlik atölyeleri, seralar, tarımsal işletmede üretilen ürünün özelliği itibarıyla hasattan sonra iki saat içinde işlenmediği takdirde ürünün kalite ve besin değeri kaybolması söz konusu ise bu ürünlerin işlenmesi için kurulan tesisler ile Bakanlık tarafından tarımsal amaçlı olduğu kabul edilen entegre nitelikte olmayan diğer tesisleri,

l) Arazi yetenek sınıflaması: Toprak bozulmasına neden olmayacak şekilde arazinin en uygun kullanım şeklini belirlemek için kullanım ve koruma verilerini bir araya getirerek temel toprak etütlerine ve iklim koşullarına dayalı yapılan plânlamalara yönelik arazi sınıflamasını,

m) Arazi kullanım plânlaması: Her ölçekte plânlamaya temel oluşturmak üzere, toprağın ve diğer çevresel kaynakların bozulmasını önlemek için ekolojik, toplumsal ve ekonomik şartlar gözetilerek sürdürülebilirlik ilkesine uygun, farklı arazi kullanım şekillerini oluşturmaya yönelik toprak ve su potansiyelinin belirlenip, sistematik olarak değerlendirilmesini ve birbirleri ile olan ilişkilerini ortaya koyan rasyonel arazi kullanım plânlarını,

n) Tarımsal amaçlı arazi kullanım plân ve projeleri: Tarım alanlarında yörenin ekolojik, ekonomik ve toplumsal özellikleri dikkate alınarak toprakların sürekli üretkenliğini sağlayacak tarım tekniklerini, toprak, su, bitki ve insan ilişkileri ile toprak korumaya yönelik diğer fiziksel, kimyasal, kültürel ve bitkisel düzenlemeleri kapsayan rasyonel tarımsal arazi kullanım plân ve projelerini,

o) Toprak koruma projeleri: Toprağın doğal veya insan faaliyetleri sonucu yok olmasını, bozulmasını veya zarar görmesini önlemek ve sürekli üretken kalmasını sağlamak için yapılan fiziksel, kültürel ve bitkisel tedbirleri kapsayan projeleri,

ö) (Mülga: 19/4/2018-7139/41 md.)

p) (Mülga: 19/4/2018-7139/41 md.)

r) Arazi bozulması: Arazinin doğal veya yapay etkiler sonucu özelliklerinin değişikliğe uğraması ile ekonomik ve ekolojik işlevlerinin azalması veya yok olmasını,

s) Toprak veri tabanı: Arazi ve toprak kaynaklarının nitelikleri ile birlikte belirlenerek kayıt altına alındığı veri tabanını,

ş) (Mülga: 19/4/2018-7139/41 md.)

t) (Ek: 31/1/2007-5578/1 md.; Mülga: 19/4/2018-7139/41 md.)

u) (Ek: 30/4/2014-6537/3 md.) Yan sınai işletme: Yeter gelirli tarımsal arazilere ait ürün depolama, koruma, işleme ve pazarlama gibi faaliyetlere yönelik tesisleri,

ifade eder.

Metin, Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi'nde (mevzuat.gov.tr) yayımlanan yürürlükteki metinden aynen alınmıştır. Resmî metin için Mevzuat Bilgi Sistemi'ne bakınız. Metinde bağlantı verilen terimler Hukuk Sözlüğündeki açıklamalara yönlendirir; resmî metin değiştirilmemiştir.

Madde Gerekçesi

Bu bölümde, maddenin kanunlaşma sürecine ait resmî TBMM belgesinden (TBMM 22. Dönem, S. Sayısı: 878 – Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu Tasarısı (1/949)) ilgili kısımlar, yalnız sayfa düzeni sadeleştirilerek metni değiştirilmeden aktarılmıştır. Gerekçede geçen madde numaraları tasarı numaralarıdır. Değişiklik gerekçeleri, değiştirici kanunun resmî gerekçesinden (TBMM sıra sayısı/teklif metni veya Mevzuat Bilgi Sistemi) aynen aktarılmıştır; eşleşme, bu maddedeki resmî değişiklik işareti (tarih–kanun/madde) ve değiştirici kanunun TBMM'de kabul edilen metniyle doğrulanmıştır. Gerekçeler teklif veya tasarı metnine ilişkindir; madde komisyonda veya Genel Kurulda değiştirilmiş olabilir. Madde sonradan değiştirildiği için gerekçe yürürlükteki metinle farklılık gösterebilir (bkz. Değişiklik ve Yürürlük Notları). Uyuşmazlık hâlinde Resmî Gazete'de yayımlanan kanun metni esastır.

Hükümet Tasarısının Gerekçesi (Tasarı m. 3)

Madde 3.- Kanunda geçen ifadelerin tanımları yapılmıştır.

Tarım, Orman ve Köyişleri Komisyonu Raporundaki Açıklama

- Tasarının "Tanımlar" başlıklı 3 üncü maddesi;

(d) bendinin, Türkçe dil bilgisi kurallarına ve Türk alfabesine göre (d) harfinden önce (ç) harfinin gelmesi nedeniyle (ç) bendi olarak değiştirilmesi ve diğer bentlerin buna göre teselsül ettirilmesi,

(i) bendinde yer alan "Yeter büyüklükte tarımsal arazi parseli" tanımına, "Bakanlık tarafından belirlenen" ibaresinden sonra gelmek üzere " ve daha fazla küçültülemeyecek" ibaresinin eklenmesi ve (h) bendi olarak teselsül ettirilmesi,

(k) bendinde yer alan "Tarım dışı alanlar" tanımına, "sahil kumullarını," ibaresinden sonra gelmek üzere " sazlık ve bataklıkları," ibaresinin eklenmesi ve (i) bendi olarak teselsül ettirilmesi,

(l) bendinde yer alan "Sulu tarım arazisi" tanımının, daha bilimsel bir tanıma ihtiyaç duyulması ve mevcut tanımın kalması halinde Karadeniz Bölgesinin tamamının sulu tarım arazisi olarak değerlendirilmesi anlamına gelmesi nedeniyle değiştirilmesi ve (j) bendi olarak teselsül ettirilmesi,

(n) bendinde yer alan "Arazi yetenek sınıflaması" tanımı ile (o) bendinde yer alan "Arazi kullanım planlaması" tanımlarının yeniden kaleme alınması ile (l) ve (m) bendi olarak teselsül ettirilmesi,

Madde metninde yer almayan ancak eksikliği hissedilen "Arazi toplulaştırması", "Toplulaştırma proje sahası", "Arazi bozulması", "Toprak veri tabanı" ve "Tahsis" tanımlarının (ö), (p), (r), (s) ve (ş) bentleri olarak eklenmesi suretiyle,

Değişiklik Gerekçesi: 5578 sayılı Kanun m. 1 (31/1/2007) – Komisyon Raporundaki Açıklama

Kanunun sadece geçici maddesiyle ilgili bir düzenlemenin yapılmasının sorunları çözmeyeceği, kanunların sık sık değiştirilmesinin sakıncalarının bulunduğu bu sebeplerle uygulamada karşılaşılan sorunları çözmeye yönelik bir önerge ile çerçeve birinci maddeden önce gelmek üzere teklife çerçeve yeni 1, 2, 3, 4, 5 inci maddeler eklenmiş ve devamı maddeler teselsül ettirilmiştir.

Yeni çerçeve madde 1 ile Özel Arazi Toplulaştırmasının tanımı yapılarak yeni bir fıkra olarak eklenmiştir.

Kaynak: TBMM 22. Dönem, S. Sayısı: 1252 – komisyon raporundaki açıklama. Bu hüküm teklif/tasarı metnine komisyonda eklendiği veya komisyonda değiştirildiği için ayrı bir madde gerekçesi bulunmamaktadır; komisyon raporundaki ilgili paragraf aynen aktarılmıştır. 31/1/2007 tarihli ve 5578 sayılı Kanun, Cumhurbaşkanınca bir daha görüşülmek üzere geri gönderilen 23/11/2006 tarihli ve 5557 sayılı Kanunun yeniden görüşülmesiyle kabul edilmiştir; açıklama, 5557 sayılı Kanunun yasama belgelerine ilişkindir.

Değişiklik Gerekçesi: 6537 sayılı Kanun m. 3 (30/4/2014)

Madde 3- 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanım Kanunun 3 üncü maddesinin birinci fıkrasının (h) bendinde yer alan "Yeter büyüklükte tarımsal arazi parseli" tanımı yerine "Asgari tarımsal arazi büyüklüğü" ve (ı) bendinde yer alan "Yeter gelirli tarımsal işletme" tanımı yerine "Asgari tarımsal işletme büyüklüğü" tanımı getirilmiş ve (t) bendinden sonra gelmek üzere eklenen (u) bendi ile "Tarımsal işletme" ve (ü) bendi ile "Yan sınai işletme" tanımları yapılarak, kanunun uygulanması sırasında farklı yorumlamalara yol açılmaması amaçlanmıştır.

Kaynak: TBMM 24. Dönem, S. Sayısı: 564 – Kanun Tasarısı madde 3 gerekçesi.

Değişiklik Gerekçesi: 7139 sayılı Kanun m. 41 (19/4/2018)

Madde 44- Madde ile, arazi toplulaştırma ve tarla içi geliştirme hizmetlerine dair 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanununda yer alan yetkilerin Orman ve Su İşleri Bakanlığına ve Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğüne verilmesi sebebiyle söz konusu Kanunun 3 üncü maddesinde yer alan arazi toplulaştırma ve tarla içi geliştirme hizmetlerine dair tanımlar ile toplulaştırmaya ilişkin 17 nci madde hükmü yürürlükten kaldırılmaktadır.

Kaynak: TBMM 26. Dönem, S. Sayısı: 548 – Kanun Tasarısı madde 44 gerekçesi (kabul edilen 7139 sayılı Kanunun 41. maddesine karşılık gelir).

Madde Künyesi

  • Kanun5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu
  • MaddeMadde 3
  • BölümBirinci Bölüm – Amaç, Kapsam ve Tanımlar
  • Kanundaki BaşlıkTanımlar
  • DurumYürürlükte
  • Resmî KaynakMevzuat Bilgi Sistemi (mevzuat.gov.tr)
  • Resmî GerekçeBu sayfada (TBMM S. Sayısı 878, değişiklik gerekçesi)
  • Son Kontrol11 Kasım 2026

Kanunda Gezinme

‹ Madde 2 · Madde 4 ›

Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu: tüm maddeler

Mevzuat aramasına dön

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır. Mevzuat metinleri her ay resmî kaynakla karşılaştırılarak güncellenir; uyuşmazlık hâlinde Resmî Gazete'de yayımlanan metin esastır. Somut olayınız için bir avukata danışınız.

bottom of page