Kamu ve Vergi Hukuku: İ Harfiyle Başlayan Terimler

Kamu ve Vergi Hukuku: İ Harfiyle Başlayan Terimler

İ

• Kamu ve Vergi Hukuku

  İdare Mahkemesi

  İdare mahkemesi, vergi mahkemelerinin görevine giren davalar ile ilk derecede Danıştayda görülecek davalar dışında kalan iptal ve tam yargı davalarını, tahkim yolu öngörülen imtiyaz şartlaşma ve sözleşmeleri hariç kamu hizmetinin yürütülmesi için yapılan idari sözleşmelerden doğan uyuşmazlıkları ve diğer kanunlarla verilen işleri çözümleyen genel görevli ilk derece idari yargı merciidir. Kararlarına karşı kanunda öngörülen hâllerde bölge idare mahkemesine istinaf yoluna başvurulabilir. Uyuşmazlıkta bir kamu kurumunun taraf olması tek başına idari yargıyı görevli kılmaz; uyuşmazlığın idari işlem, eylem veya sözleşmeden doğması gerekir.

  İlgili mevzuat: 2576 sayılı Bölge İdare Mahkemeleri, İdare Mahkemeleri ve Vergi Mahkemelerinin Kuruluşu ve Görevleri Hakkında Kanun, m. 5 · 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu, m. 2 ve 45

• Kamu ve Vergi Hukuku

  İdari Başvuru

  İdareden bir işlem veya eylem yapılmasının ya da mevcut işlemin kaldırılması, geri alınması veya değiştirilmesinin istenmesidir. Başvurunun dava süresine etkisi kullanılan kanuni yola göre değişir. Her dilekçenin dava süresini yeniden başlatacağı varsayılmamalıdır.

  İlgili mevzuat: 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu, m. 10–11

• Kamu ve Vergi Hukuku

  İdari Davada Dava Açma Süresi

  İdari işlemlere karşı dava açılabilecek kanuni süredir. Özel kanunlarda ayrı süre gösterilmedikçe süre Danıştay ve idare mahkemelerinde altmış, vergi mahkemelerinde otuz gündür ve kural olarak işlemin yazılı bildiriminin yapıldığı tarihi izleyen günden başlar. İlanı gereken düzenleyici işlemlerde süre ilan tarihini izleyen günden başlar; ancak bu işlemlerin uygulanması üzerine düzenleyici işleme ve uygulama işlemine birlikte dava açılabilir.

  İlgili mevzuat: 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu, m. 7

  İlgili rehber ve araçlar: İdare hukuku rehberi

• Kamu ve Vergi Hukuku

  İdari Eylem

  İdarenin faaliyetinin fiilî görünümü olup, hukuki işlemden farklı biçimde maddi davranış veya hareketsizlik olarak ortaya çıkabilir. Hak ihlaline neden olduğunda kanuni koşullarla tam yargı davasına konu olabilir. Uygulanacak başvuru süreci zararın işlemden mi eylemden mi doğduğuna göre ayrılır.

  İlgili mevzuat: 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu, m. 2 ve 13

• Kamu ve Vergi Hukuku

  İdari İptal Davası

  İdari iptal davası, yetki, şekil, sebep, konu veya maksat yönlerinden biriyle hukuka aykırı olan bir idari işlemin iptali için menfaati ihlal edilenlerce idari yargıda açılan davadır. Özel kanunlarda başka süre öngörülmedikçe Danıştay ve idare mahkemelerinde altmış, vergi mahkemelerinde otuz gün içinde açılır; süre kural olarak yazılı bildirimin yapıldığı tarihi izleyen gün başlar. Dava açılması kural olarak işlemin yürütülmesini durdurmaz; ancak vergi uyuşmazlıklarında dava açılması, dava konusu edilen vergi ve cezaların tahsil işlemlerini durdurur. İptal kararının gereği idarece kural olarak kararın tebliğinden itibaren en geç otuz gün içinde yerine getirilir.

  İlgili mevzuat: 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu, m. 2, 7, 27 ve 28

• Kamu ve Vergi Hukuku

  İdari İşlem

  İdarenin kamu hukuku yetkisini kullanarak hukuki sonuç doğurmaya yönelik irade açıklamasıdır. İptal davasında işlemin kesin ve yürütülmesi zorunlu nitelikte olup olmadığı da incelenir. Hazırlık yazısı veya bilgi veren her belge tek başına dava konusu işlem değildir.

  İlgili mevzuat: 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu, m. 2 ve 14

• Kamu ve Vergi Hukuku

  İdari İşlemin Unsurları

  İdari işlemin hukuka uygunluğunun incelendiği beş unsurdur: yetki, şekil, sebep, konu ve maksat. İptal davası, idari işlemin bu unsurlardan biri bakımından hukuka aykırı olması nedeniyle menfaati ihlal edilenler tarafından açılır. İdari yargı yerindelik denetimi yapamaz; denetim işlemin hukuka uygunluğu ile sınırlıdır.

  İlgili mevzuat: 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu, m. 2

  İlgili rehber ve araçlar: İdare hukuku rehberi

• Kamu ve Vergi Hukuku

  İdari Para Cezası

  İdari para cezası, kabahat karşılığında kanunda öngörülen ve kural olarak kanunla yetkili kılınan idari makamlarca, bazı hâllerde Cumhuriyet savcısı veya mahkemece verilen parasal yaptırımdır. Karara karşı tebliğ veya tefhimden itibaren en geç on beş gün içinde sulh ceza hâkimliğine başvurulabilir; özel kanunlarda idari yargı yolu öngörülmüş olabilir. Kanunlarında ayrı süre yoksa ceza tebliğden itibaren bir ay içinde ödenir; bu sürede ödenirse yüzde yirmi beş indirim yapılır ve ödeme kanun yoluna başvurma hakkını etkilemez.

  İlgili mevzuat: 5326 sayılı Kabahatler Kanunu, m. 17, 22–24 ve 27

• Kamu ve Vergi Hukuku

  İdari Sözleşme

  İdari sözleşme, taraflarından biri idare olan, kamu hizmetinin yürütülmesine ilişkin ve idareye üstün yetkiler tanıyan sözleşmedir; kamu hizmeti imtiyaz sözleşmeleri tipik örneğidir. Kamu hizmetlerinden birinin yürütülmesi için yapılan idari sözleşmelerden doğan uyuşmazlıklar idari yargıda görülür. Ancak kamu hizmetleriyle ilgili imtiyaz şartlaşma ve sözleşmelerinde uyuşmazlıkların millî veya milletlerarası tahkim yoluyla çözülmesi öngörülebilir; bu durumda uyuşmazlık idari dava kapsamı dışında kalır.

  İlgili mevzuat: 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu, m. 2 · 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, m. 125

• Kamu ve Vergi Hukuku

  İdari Yargıda İstinaf

  İdare ve vergi mahkemelerinin kararlarına karşı, kararın tebliğinden itibaren otuz gün içinde mahkemenin bulunduğu yargı çevresindeki bölge idare mahkemesine yapılan kanun yolu başvurusudur. Kanunda belirlenen ve her yıl yeniden değerleme oranında artırılan parasal sınırı geçmeyen vergi davaları, tam yargı davaları ve idari işlemlere karşı açılan iptal davalarında verilen kararlar kesindir; ivedi yargılama usulüne tabi davalarda da istinaf yoluna başvurulamaz. Bölge idare mahkemesi kararı hukuka uygun bulursa başvuruyu reddeder, bulmazsa kararı kaldırarak kural olarak işin esası hakkında yeniden karar verir.

  İlgili mevzuat: 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu, m. 45 ve ek m. 1

  İlgili rehber ve araçlar: İdare hukuku rehberi

• Kamu ve Vergi Hukuku

  İfraz ve Tevhit

  İfraz bir parselin birden çok parsele bölünmesi, tevhit ise birden çok parselin tek parselde birleştirilmesidir. İmar planı bulunan alanlarda bu işlemler kural olarak parselasyon planı tescil edilmiş yerlerde ve imar planına uygun olarak yapılabilir; belediye ve mücavir alan içinde belediye encümenince, dışında il idare kurulunca onaylanır. Onaylanan işlem tescil için tapuya bildirilir; imar planı dışındaki alanlarda yönetmelikte belirlenen miktardan küçük ifraza izin verilmez.

  İlgili mevzuat: 3194 sayılı İmar Kanunu, m. 15–16

• Kamu ve Vergi Hukuku

  İhalede Şikâyet ve İtirazen Şikâyet

  İhale sürecindeki hukuka aykırı işlem veya eylemler nedeniyle hak kaybına uğradığını ya da zarara uğrayabileceğini ileri süren aday, istekli ve istekli olabileceklerin önce ihaleyi yapan idareye, ardından Kamu İhale Kurumuna yaptığı ve dava açılmadan önce tüketilmesi zorunlu olan başvurulardır. Şikâyet, aykırılığın farkına varıldığı veya varılması gereken tarihi izleyen günden itibaren kural olarak on gün, kanunda belirtilen bazı ihale usullerinde beş gün içinde ve sözleşme imzalanmadan önce idareye yapılır; idare on gün içinde gerekçeli karar verir. Karar uygun bulunmaz veya süresinde verilmezse, bildirimi ya da karar süresinin bitimini izleyen on gün içinde Kuruma itirazen şikâyet başvurusu yapılabilir.

  İlgili mevzuat: 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu, m. 54–56

• Kamu ve Vergi Hukuku

  İhtiyati Tahakkuk

  İhtiyati tahakkuk, kanunda sayılan hâllerde (ihtiyati haczi gerektiren bazı sebepler, tahsile engel olma fiili nedeniyle takibata girişilmesi veya teşebbüsün muvazaalı olduğuna dair delil elde edilmesi) mükellefin henüz tahakkuk etmemiş ve Bakanlıkça belirlenen vergi ve resimleri ile bunların zam ve cezalarının defterdar veya vergi dairesi başkanının yazılı emriyle derhâl tahakkuk ettirilmesidir. Bu alacaklar ödeme zamanı gelmeden tahsil edilmez; ancak bunlar için derhâl ihtiyati haciz uygulanır. İhtiyati haciz uygulananlar, ihtiyati tahakkukun sebebine ve miktarına karşı on beş gün içinde itiraz edebilir; bu uyuşmazlıklar vergi mahkemesinde görülür.

  İlgili mevzuat: 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun, m. 15 ve 17–20 · 2576 sayılı Bölge İdare Mahkemeleri, İdare Mahkemeleri ve Vergi Mahkemelerinin Kuruluşu ve Görevleri Hakkında Kanun, m. 6 ve 15

• Kamu ve Vergi Hukuku

  İkmalen Vergi Tarhı

  İkmalen vergi tarhı, herhangi bir şekilde tarh edilmiş bir vergiyle ilgili olarak sonradan ortaya çıkan ve defter, kayıt ve belgelere veya kanuni ölçülere dayanılarak miktarı tespit edilen matrah veya matrah farkı üzerinden verginin tarh edilmesidir. Bu yönüyle, matrahın bu kaynaklara dayanılarak belirlenemediği durumlarda başvurulan resen tarhtan ayrılır. Özel kanunlardaki ikmalen tarhiyata ilişkin hükümler saklıdır.

  İlgili mevzuat: 213 sayılı Vergi Usul Kanunu, m. 29–30

• Kamu ve Vergi Hukuku

  İmar Planı

  Bir yerleşim alanının kullanım biçimini, yapılaşma koşullarını ve altyapısını belirleyen plandır. Nazım ve uygulama imar planı olarak iki aşamalıdır ve askı süresi içinde itiraz edilebilir. Plana karşı iptal davası idari yargıda açılır.

  İlgili mevzuat: 3194 sayılı İmar Kanunu, m. 5–8

• Kamu ve Vergi Hukuku

  İnşaat Ruhsatı

  İnşaat ruhsatı (yapı ruhsatı), İmar Kanunu kapsamındaki yapıların yapılabilmesi için kanunda belirtilen istisnalar dışında belediye veya valilikten alınması zorunlu izindir. Ruhsatlı yapıda değişiklik de kural olarak yeniden ruhsata bağlıdır; taşıyıcı unsuru etkilemeyen sıva, boya, tesisat onarımı gibi basit tadilat ve onarımlar ruhsata tabi değildir. Ruhsatsız veya ruhsata aykırı yapılar mühürlenerek durdurulur; aykırılık bir ay içinde giderilmezse ruhsat iptal edilip yapı yıktırılır, ayrıca ilgililere idari para cezası uygulanır.

  İlgili mevzuat: 3194 sayılı İmar Kanunu, m. 21, 26–27, 32 ve 42

Önceki harf: I · Hukuk sözlüğü ana sayfası · Sonraki harf: K

Kaynaklar ve Güncellik

Son kaynak kontrolü: 26 Eylül 2026. Tanımlar, 16/7/2026 tarihli ve 7589 sayılı Kanunla yapılanlar dâhil yürürlükteki değişiklikler gözetilerek Mevzuat Bilgi Sistemi’ndeki güncel metinlerle karşılaştırılmıştır. Tanımlar genel bilgi verir; terim sayfalarındaki kanun bağlantıları resmî mevzuat metinlerine yönelir, akademik görüşler Doktrin başlığıyla ayrılır. İşlem yapılacak tarihte yürürlük, geçiş hükümleri ve olayın özellikleri ayrıca değerlendirilmelidir.

Kaynak ve Güncelleme Politikası · İletişim · Hukuki Hesaplama Araçları · Av. Mete ŞAHİN — 2026 Yargıda Parasal Sınırlar