Usul ve Yargılama: A Harfiyle Başlayan Terimler
Terim listesine geç (11 terim) ↓
1.000 hukuk terimini kısa açıklamaları, kanuni dayanakları ve ilgili kaynaklarıyla inceleyebilirsiniz. Terim adını veya günlük dildeki karşılığını arayabilir, listeyi hukuk alanına göre daraltabilir, aşağıdaki A–Z çubuğundan ilk harfe göre gezinebilirsiniz. Her sayfada en fazla 50 terim gösterilir.
Hazırlayan: Av. Mete ŞAHİN · Yenimahalle, Ankara · Kaynak kontrolü: 26 Eylül 2026.
Usul ve Yargılama: A Harfiyle Başlayan Terimler
Sayfa 1 / 1 · 1–11 / 11 terim
A
Usul ve Yargılama
Adli Tatil
Hukuk yargısında 20 Temmuz–31 Ağustos arasındaki dönemdir. HMK’de sayılan dava ve işler bu dönemde görülmeye devam eder. Adli tatile tabi dava ve işlerde, HMK’nin belirlediği bir sürenin sonu tatile rastlarsa süre tatilin bitiminden itibaren bir hafta uzamış sayılır. Ceza ve idari yargının süre kuralları ayrıca değerlendirilir.
İlgili mevzuat: 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, m. 102–104
Usul ve Yargılama
Adli Tatilde Görülecek İşler
Adli tatil süresince (20 Temmuz–31 Ağustos) görülmeye devam eden ve HMK’de sınırlı olarak sayılan dava ve işlerdir. İhtiyati tedbir, ihtiyati haciz ve delil tespiti gibi geçici hukuki korumalar, nafaka, soybağı, velayet ve vesayet işleri, işçilerin iş sözleşmesinden doğan davaları, iflas ve konkordato işleri, çekişmesiz yargı işleri ile kanunda veya mahkemece ivedi sayılan işler bu kapsamdadır. Diğer dava ve işlerde süreler adli tatilde durmaz; HMK’de belirlenen bir sürenin sonu tatile rastlarsa süre, tatilin bittiği günden itibaren bir hafta uzamış sayılır.
İlgili mevzuat: 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, m. 102–104
Usul ve Yargılama
Adli Yardım
Gerekli giderleri kendisi ve ailesinin geçimini ciddi biçimde zorlaştırmadan karşılayamayan kişiye, kanuni koşullarla sağlanan yargısal destektir. Giderlerden geçici muafiyet ve gerektiğinde avukat görevlendirilmesi gibi sonuçları olabilir; talebin açıkça dayanaktan yoksun olmaması da değerlendirilir.
İlgili mevzuat: 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, m. 334–340
Usul ve Yargılama
Ahzukabz
Vekilin, müvekkili adına para, mal veya belge teslim alma ve karşılığında makbuz verme (tahsil) yetkisidir. HMK ve TBK’de özel yetki gerektiren işler arasında sayılmamıştır. HMK m. 73’e göre davaya vekâlet, Kanun gereği yargılama giderlerinin tahsilini ve buna ilişkin makbuz verilmesini kapsar ve bu yetkiyi kısıtlayan işlemler karşı taraf yönünden geçersizdir; diğer tahsil işlemlerinde yetkinin varlığı vekâletnamenin içeriğine ve görülecek işin niteliğine göre belirlenir. Karşı tarafı ibra etme yetkisi ise ancak açıkça verilmişse kullanılabilir.
İlgili mevzuat: 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, m. 73 ve 74 · 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, m. 504
Usul ve Yargılama
Aleniyet İlkesi
Mahkemelerde duruşmaların herkese açık yapılmasını ve kararların alenî olarak bildirilmesini öngören yargılama ilkesidir. Duruşmanın bir kısmının veya tamamının gizli (kapalı) yapılmasına ancak genel ahlakın veya kamu güvenliğinin kesin olarak gerekli kıldığı hâllerde, ilgilinin talebi üzerine veya resen karar verilebilir. Gizli yapılan duruşmada da hüküm açık olarak bildirilir; küçüklerin yargılanmasına ilişkin özel kurallar saklıdır.
İlgili mevzuat: 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, m. 141 · 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, m. 28 · 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu, m. 182
Usul ve Yargılama
Arabuluculuk
Tarafların, tarafsız ve bağımsız bir arabulucunun yardımıyla uyuşmazlıklarına kendi iradeleriyle çözüm aradığı yöntemdir; taraflar çözüm üretemezse arabulucu çözüm önerisi de getirebilir. Yalnız tarafların serbestçe tasarruf edebileceği iş veya işlemlerden doğan özel hukuk uyuşmazlıkları arabuluculuğa elverişlidir; aile içi şiddet iddiası içerenler elverişli değildir. Kanunda belirtilen iş, ticari, tüketici ve kira uyuşmazlıkları ile ortaklığın giderilmesi, kat mülkiyeti ve komşu hakkı uyuşmazlıklarında dava öncesi başvuru dava şartıdır; başvurunun zorunlu olması anlaşmayı zorunlu kılmaz.
İlgili mevzuat: 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu, m. 1–3 ve 18/A–18/B · 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu, m. 3 · 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, m. 5/A · 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun, m. 73/A
Usul ve Yargılama
Arabuluculuk Ücreti
Arabulucunun faaliyeti karşılığında isteyebileceği ücrettir; aksi kararlaştırılmadıkça faaliyetin sona erdiği tarihte yürürlükte olan Arabuluculuk Asgari Ücret Tarifesine göre belirlenir ve taraflarca eşit karşılanır. Dava şartı arabuluculukta taraflar anlaşırsa ücret iki saatlik ücretten az olamaz; taraflara ulaşılamaması, görüşme yapılamaması veya iki saatten kısa görüşmede anlaşılamaması hâlinde iki saatlik ücret Adalet Bakanlığı bütçesinden ödenir ve yargılama giderlerinden sayılır. Tüketici uyuşmazlıklarında tüketiciye düşen ücret bakımından özel düzenleme vardır.
İlgili mevzuat: 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu, m. 7 ve 18/A · 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun, m. 73/A
Usul ve Yargılama
Asli Müdahale
Asli müdahale, bir yargılamanın konusu olan hak veya şey üzerinde kısmen ya da tamamen hak iddia eden üçüncü kişinin, hüküm verilinceye kadar yargılamanın taraflarına karşı aynı mahkemede dava açmasıdır. Asli müdahil taraflardan birine yardımcı olmaz; her iki tarafa karşı kendi hakkına ilişkin bağımsız bir talepte bulunur. Asli müdahale davası ile asıl yargılama birlikte yürütülür ve karara bağlanır.
İlgili mevzuat: 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, m. 65
Usul ve Yargılama
Asliye Hukuk Mahkemesi
Dava konusunun değerine bakılmaksızın, kanunda başka bir mahkemenin görevli kılınmadığı bütün dava ve işlere bakan genel görevli mahkemedir. Tapu iptali ve tescil, tazminat ve sözleşmeye dayalı alacak davaları tipik örnekleridir. Aile veya ticaret mahkemesi bulunmayan yerlerde bu sıfatla da görev yapabilir.
İlgili mevzuat: 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, m. 2 · 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun, m. 2 · 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, m. 5
Usul ve Yargılama
Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi
Avukatlık hizmetlerinde ücretin asgari sınırlarını düzenleyen tarifedir. Türkiye Barolar Birliği tarafından, Avukatlık Kanunu’ndaki hazırlama ve onay süreciyle belirlenir. Karşı tarafa yükletilecek vekâlet ücretinde uygulanacak bölüm, tutar ve oran işin türüne ve ilgili tarihte yürürlükte bulunan tarifeye göre incelenir.
İlgili mevzuat: 1136 sayılı Avukatlık Kanunu, m. 164 ve 168–169
Usul ve Yargılama
Azil (Vekil)
Vekâlet verenin, vekile verdiği yetkiyi tek taraflı olarak sona erdirmesidir. Azil her zaman mümkündür; ancak uygun olmayan zamanda yapılan azil, vekilin bundan doğan zararının giderilmesini gerektirir. Davada azlin mahkeme ve karşı taraf bakımından hüküm ifade etmesi için dilekçeyle bildirilmesi veya tutanağa geçirilmesi gerekir. Avukatın azlinde ücretin tamamı ödenir; avukat kusur veya ihmali nedeniyle azledilmişse ücret ödenmez.
İlgili mevzuat: 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, m. 512 · 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, m. 81 ve 83 · 1136 sayılı Avukatlık Kanunu, m. 174
Sayfa 1 / 1 · 1–11 / 11 terim
Hukuk sözlüğü ana sayfası · Sonraki harf: B
Kaynaklar ve Güncellik
Son kaynak kontrolü: 26 Eylül 2026. Tanımlar, 16/7/2026 tarihli ve 7589 sayılı Kanunla yapılanlar dâhil yürürlükteki değişiklikler gözetilerek Mevzuat Bilgi Sistemi’ndeki güncel metinlerle karşılaştırılmıştır. Tanımlar genel bilgi verir; terim sayfalarındaki kanun bağlantıları resmî mevzuat metinlerine yönelir, akademik görüşler Doktrin başlığıyla ayrılır. İşlem yapılacak tarihte yürürlük, geçiş hükümleri ve olayın özellikleri ayrıca değerlendirilmelidir.
Kaynak ve Güncelleme Politikası · İletişim · Hukuki Hesaplama Araçları · Av. Mete ŞAHİN — 2026 Yargıda Parasal Sınırlar