top of page

Aile Konutu ve Aile Konutu Şerhi: Eşin Açık Rızası, Satış, Kira ve İpotek

Yazarın fotoğrafı: Av. Mete ŞAHİN
Av. Mete ŞAHİN
7 gün önce
7 dakikada okunur

Güncelleme tarihi: 6 gün önce

Eşlerin birlikte oturduğu ev tapuda yalnız birinin adına kayıtlı olsa bile, malik eş bu evi diğer eşin açık rızası olmadan satamaz, bağışlayamaz, üzerine ipotek kuramaz; kiralık evde de kiracı eş sözleşmeyi tek başına sona erdiremez. Bu sınır, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun (TMK) 194. maddesinden doğar ve tapuda "aile konutu" şerhi bulunup bulunmamasına bağlı değildir. Şerh, korumayı yaratmaz; zaten var olan korumayı sicilde görünür hâle getirir.

Uygulamada uyuşmazlıklar çoğunlukla evlilik sarsılmaya başladığında ortaya çıkar: eşlerden biri evi akrabasına devreder, krediye teminat gösterir ya da kira sözleşmesini feshederek ailenin yaşadığı yeri elden çıkarmaya çalışır. Aşağıda hangi işlemlerin rızaya bağlı olduğu, rızanın nasıl ispatlandığı, şerhin ne işe yaradığı ve rızasız işleme karşı hangi yolların açık olduğu Yargıtay kararlarıyla birlikte anlatılmaktadır.

Aile Konutu Hangi Evdir?

Kanun aile konutunu tanımlamaz; TMK m. 186, eşlerin oturacakları konutu birlikte seçeceklerini söyler. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, kanun gerekçesine dayanarak aile konutunu eşlerin bütün yaşam faaliyetlerini sürdürdüğü, hayatlarına yön verdikleri yer olarak tarif etmektedir. Belirleyici olan tapu kaydındaki nitelik veya nüfus adresi değil, ailenin fiilen yaşam merkezi olarak kullandığı yerdir.

Bu nedenle mülkiyetin eşlerden birine, her ikisine ya da üçüncü bir kişiye ait olması sonucu değiştirmez; konut kira ile de sağlanmış olabilir. Buna karşılık ailenin hiç oturmadığı, kiraya verilmiş bir daire ya da yalnız tatilde kullanılan bir ev, somut olayda yaşam merkezi olmadığı ölçüde bu korumadan yararlanmaz. Eşlerden birinin evi terk etmesi ise tek başına niteliği ortadan kaldırmaz: Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, erkeğin ortak konutu bırakıp gitmesinin ve kadının dava sürecinde evden çıkmak zorunda kalmasının aile konutu vasfını sona erdirmeyeceğini açıkça belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, 11.05.2026, E. 2025/7674, K. 2026/5344).

Nitelik, evlilik sona erdiğinde biter. Boşanma kararının kesinleşmesiyle konut aile konutu olmaktan çıkar; bu tarihten sonra yapılan işlemler artık eski eşin rızasına bağlı değildir.

Açık Rızaya Bağlı İşlemler

TMK m. 194/1 üç tür işlemi sayar: "Eşlerden biri, diğer eşin açık rızası bulunmadıkça, aile konutu ile ilgili kira sözleşmesini feshedemez, aile konutunu devredemez veya aile konutu üzerindeki hakları sınırlayamaz." Kiralık konut bakımından aynı kural 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun (TBK) 349. maddesinde tekrarlanır. Hangi işlemin nereye düştüğü aşağıdaki tabloda özetlenmiştir.

İşlem

Açık Rıza Gerekir mi?

Rızasız Yapılırsa

Satış, bağış veya takas yoluyla devir

Evet (TMK m. 194/1)

Tapu iptali ve taşınmazın devreden eş adına tescili istenebilir

İpotek, intifa veya oturma hakkı kurulması

Evet; konut üzerindeki hakları sınırlar

Kurulan hakkın kaldırılması istenebilir

Kiracı eşin kira sözleşmesini feshetmesi

Evet (TMK m. 194/1; TBK m. 349/1)

Fesih geçerli sayılmaz; kiracı eş hâkimden karar isteyebilir

Malik olmayan eşin şerh talebi

Hayır; eş tapu müdürlüğüne kendisi başvurur

Talep reddedilirse yargı yoluna gidilebilir

Aile konutu dışındaki malvarlığı da tehlikedeyse başka bir koruma yolu vardır: ailenin ekonomik varlığının korunması gerektiğinde eş, TMK m. 199 uyarınca hâkimden belirli malvarlığı değerleri üzerindeki tasarrufların kendi rızasına bağlanmasını da isteyebilir; hâkim taşınmaz üzerindeki tasarruf yetkisini kaldırırsa bu durum kendiliğinden tapu kütüğüne şerh edilir.

Rıza önceden ve genel olarak verilemez. Hukuk Genel Kurulu'na göre sınırlama emredici niteliktedir; bu korumadan önceden vazgeçilemez, eşler anlaşarak da kaldıramaz ve rıza ancak belirli bir işlem için verilebilir. "Evle ilgili her işi eşim yapabilir" şeklindeki genel bir beyan, ileride yapılacak bir satışın açık rızası sayılmaz.

Rızası alınamayan ya da haklı bir sebep olmadan rıza vermeyen eşe karşı kanun bir çıkış yolu da öngörür: işlemi yapmak isteyen eş, TMK m. 194/2 uyarınca hâkimin müdahalesini isteyebilir. Örneğin ailenin daha uygun bir eve taşınması için mevcut evin satışı gerekiyor ve diğer eş hiçbir gerekçe göstermeden imzadan kaçınıyorsa, hâkim tarafların durumunu değerlendirerek karar verir.

Aile Konutu Şerhi Ne İşe Yarar?

TMK m. 194/3'e göre aile konutu olarak özgülenen taşınmazın maliki olmayan eş, tapu kütüğüne konutla ilgili gerekli şerhin verilmesini tapu müdürlüğünden isteyebilir. Fıkradaki "tapu müdürlüğünden" ibaresi, 6.2.2014 tarihli 6518 sayılı Kanun'la eklenmiştir. Değişiklikten sonra şerh için önce idari yolun denenmesi gerekir: Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, tapu müdürlüğüne yapılıp sonuçlanmış bir başvuru veya bu başvurunun reddi olmadan doğrudan şerh davası açılmasında hukuki yarar görmeyen istinaf kararını onamıştır (Yargıtay 2. HD, 20.06.2023, E. 2022/11400, K. 2023/3361). O dosyada başvuru yapılmış, ancak eş imza randevusuna gitmediği için işlem iptal edilmişti; yarım kalan başvuru dava açmaya yetmemiştir.

Şerhin hukuki niteliği konusunda Hukuk Genel Kurulu'nun yaklaşımı nettir: şerh kurucu değil, açıklayıcıdır. Kurul'un ifadesiyle, "şerh konulduğu için aile konutu olmamakta, aksine aile konutu olduğu için şerh konulabilmektedir" (Yargıtay HGK, 26.04.2023, E. 2022/761, K. 2023/379). Dolayısıyla şerh koydurmamış eş, korumayı kaybetmiş sayılmaz.

Buna rağmen şerhin pratik değeri büyüktür. Şerh tapuda göründüğü için alıcı, banka veya tapu memuru işlemin rızaya bağlı olduğunu baştan bilir; sonradan "bilmiyordum" savunması zayıflar ve uyuşmazlık çoğu zaman doğmadan önlenir. Özellikle evliliğin gerildiği, eşlerden birinin taşınma hazırlığı yaptığı dönemlerde şerh başvurusunu geciktirmemek yerinde olur.

Rızasız Yapılan Satış veya İpoteğe Karşı Dava

Açık rıza olmadan yapılan devir veya sınırlama geçerli kabul edilmez. Malik olmayan eş, işlemin iptali için dava açabilir. Satışta talep, tapu kaydının iptali ve taşınmazın yeniden devreden eş adına tescilidir; konut davacı eşe değil, önceki malike döner. İpotekte ise ipoteğin kaldırılması istenir. Yazıda anılan kararlardaki davalar aile mahkemelerinde görülmüştür.

Davada rızanın varlığını ispat yükü, işlemi yapan malik eşe ve işlemin karşı tarafına düşer. Davacı eşin "rıza vermedim" demesi yeterlidir; rızanın verildiğini davalılar kanıtlamak zorundadır. Rıza için kanun bir şekil öngörmediğinden sözlü verilmesi de mümkündür, ancak açık olmalıdır.

Bir örnekle somutlaştıralım: Yenimahalle'de on iki yıldır oturdukları daire Murat Bey adına kayıtlıdır. Murat Bey, iş yerinin borcu için daireyi bir bankaya ipotek ettirir; tapuda şerh yoktur ve eşi Zeynep Hanım işlemden habersizdir. Banka "tapuda şerh görmedik, iyi niyetliyiz" diye savunma yapsa bile, ipotek tarihinde konutun aile konutu olduğu ve Zeynep Hanım'ın açık rızasının alınmadığı ispatlandığında ipoteğin kaldırılması gerekir. Zeynep Hanım'ın davadan önce şerh koydurmamış olması sonucu değiştirmez.

Süre bakımından TMK m. 194 özel bir dava süresi öngörmez. Ancak koruma evlilikle sınırlı olduğundan, dava sürerken boşanma kesinleşirse dava konusuz kalır. Bu durumda yargılama giderleri, 6100 sayılı HMK m. 331/1 uyarınca dava tarihindeki haklılık durumuna göre belirlenir. Rızasız devir nedeniyle dava açan eş dava tarihinde haklıysa giderler ve vekâlet ücreti onun lehine hükmedilir.

Yargıtay Uygulaması

Üçüncü kişinin iyi niyeti, işlemin doğrudan tarafını kurtarmaz. Hukuk Genel Kurulu, aile konutuna eşin açık rızası alınmadan kurulan ipotek hakkında, sınırlamanın şerhten değil konutun niteliğinden doğduğunu, bu nedenle işlemin tarafı olan üçüncü kişinin iyi niyetli olup olmamasının önem taşımadığını kabul etmiştir. Kurul, ipoteğin konut kredisinin teminatı olmasının da sonucu değiştirmediğini, basiretli bir tacir gibi davranması gereken bankanın iyi niyet savunmasının dinlenemeyeceğini vurgulamıştır (Yargıtay HGK, 07.12.2021, E. 2018/1094, K. 2021/1616).

Satıştan haberdar olmak, açık rıza değildir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi'nin incelediği dosyada TOKİ'den alınan ve aile konutu olarak kullanılan konutun hissesi, taksitler ödenemeyince bir protokolle üçüncü kişiye devredilmişti. Tanıklar, kocanın satıştan önce kadını aradığını ve kadının "umurumda değil satarsan sat devredersen devret" dediğini anlatmıştı. Daire, bu beyanların açık rızanın ispatı için yeterli olmadığını, eşe satıştan önce haber verilmesinin de davayı hakkın kötüye kullanılmasına dönüştürmeyeceğini belirterek ret kararını bozmuştur (Yargıtay 2. HD, 11.05.2026, E. 2025/7674, K. 2026/5344).

Sonraki alıcılarda tapu sicilinin güvenilirliği devreye girer. Taşınmaz birkaç kez el değiştirmişse son malik, TMK m. 1023'teki korumaya dayanabilir. Ancak Hukuk Genel Kurulu çoğunluğu, kısa sürede ve düşük bedelle yapılan devirleri şüphe uyandıran durumlar olarak görmüş; diğer davalılarla el ve işbirliği içinde olan, gereken özeni göstermeyen son malikin TMK m. 1024 uyarınca yolsuz tescile dayanamayacağını kabul etmiştir (Yargıtay HGK, 26.04.2023, E. 2022/761, K. 2023/379). Bu nedenle devir zincirinde yer alan herkesin konutu nasıl edindiği, bedelin ödenip ödenmediği ve taraflar arasındaki yakınlık ayrıntılı biçimde araştırılır.

Kiralık Aile Konutunda Eşin Konumu

Aile konutu kira ile sağlanmışsa kira sözleşmesini imzalamış eş, diğer eşin açık rızası olmadan sözleşmeyi feshedemez (TMK m. 194/1; TBK m. 349). Sözleşmede adı bulunmayan eş, TMK m. 194/4 uyarınca kiraya verene yapacağı bildirimle sözleşmenin tarafı hâline gelir ve kira borcundan diğer eşle birlikte müteselsilen sorumlu olur. Bu bildirim yapıldıktan sonra kiraya veren, TBK m. 349/3 gereğince fesih bildirimini ve ödeme süreli ihtarı her iki eşe ayrı ayrı göndermek zorundadır.

Kiralık konutta tapu şerhi söz konusu olmadığından, eşin korunması bu bildirime bağlıdır. Ev sahibinin yalnız bir eşe gönderdiği ihtarlarla tahliye sürecinin işletilmesi riski, bildirimle büyük ölçüde azalır.

Sık Sorulan Sorular

Tapuda aile konutu şerhi yoksa eşim evi satabilir mi?

Tapu müdürlüğü işlemi yapabilir, ancak satış hukuken korunmaz. Şerh açıklayıcı nitelikte olduğundan, konut aile konutuysa ve açık rızanız alınmamışsa tapu iptali ve tescil davası açılabilir. Şerh yalnız ispatı ve önlemeyi kolaylaştırır.

Açık rıza yazılı mı olmalıdır?

Kanun bir şekil şartı öngörmez; rıza sözlü de verilebilir. Ancak rızanın açık ve belirli bir işleme yönelik olması gerekir. İspat yükü işlemi yapan eşte ve karşı tarafta olduğundan, uygulamada rızanın tapu işleminde imzayla ya da yazılı olarak alınması güvenli yoldur.

Aile konutu şerhi için doğrudan mahkemeye başvurulabilir mi?

Malik olmayan eş şerhi önce tapu müdürlüğünden istemelidir. Yargıtay, tamamlanmış bir tapu başvurusu veya ret kararı olmadan açılan şerh davasında hukuki yarar bulunmadığı yönündeki kararı onamıştır. Tapu müdürlüğü talebi reddederse yargı yolu açılır.

Boşanma davası açılınca evin aile konutu niteliği sona erer mi?

Hayır. Nitelik, boşanma davasının açılmasıyla değil, boşanma kararının kesinleşmesiyle sona erer. Dava sürerken eşlerden birinin evi terk etmesi de tek başına bu niteliği kaldırmaz. Boşanma kesinleştikten sonra TMK m. 194'e dayalı koruma artık uygulanmaz.

Banka, ipotek kurarken tapuda şerh görmediğini söylerse ne olur?

Hukuk Genel Kurulu, işlemin doğrudan tarafı olan bankanın iyi niyet savunmasını dinlememektedir. İpotek tarihinde konut aile konutuysa ve diğer eşin açık rızası alınmamışsa ipoteğin kaldırılması gerekir. İpoteğin konut kredisi teminatı olması da sonucu değiştirmez.

İlgili Araçlar ve Yazılar

Aile konutu ile ilgili tapu iptali veya ipoteğin kaldırılması davası açmadan önce olası harç kalemlerini Yargı Harcı Hesaplama aracıyla, vekâlet ücretini Avukatlık Ücreti Hesaplama aracıyla ön hesaplayabilirsiniz. Tapu işleminin, boşanma kararının kesinleşmesinin veya bildirim tarihlerinin arasındaki süreleri Tarih ve Süre Hesaplama aracıyla kontrol edebilirsiniz.

Konuya ilişkin kararların tamamı Aile Konutu İçtihatları sayfasında, eşler arasındaki mal paylaşımına ilişkin kararlar Mal Rejimi, Katılma Alacağı ve Katkı Payı İçtihatları sayfasında yer almaktadır. Terimlerin kısa tanımları için Hukuk Sözlüğü'ndeki aile konutu, aile konutu şerhi ve açık rıza maddelerine bakabilirsiniz.

Yazıda anılan kararların resmî tam metinleri Adalet Bakanlığı Mevzuat ve İçtihat Bilgi Sistemi'nde yer almaktadır: HGK 2018/1094 E., 2021/1616 K., HGK 2022/761 E., 2023/379 K., 2. HD 2025/7674 E., 2026/5344 K. ve 2. HD 2022/11400 E., 2023/3361 K.. Kanun metinleri için 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu ve 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu resmî metinlerine başvurabilirsiniz.

Aile hukukuna ilişkin genel çerçeve için Aile ve Boşanma Hukuku Rehberi sayfasını, boşanma sürecinde evle ilgili hakların mal paylaşımıyla bağlantısı için Mal Rejiminin Tasfiyesi: Katılma Alacağı ve Ziynet Alacağı ve Anlaşmalı ve Çekişmeli Boşanmada İlk Hazırlık yazılarını okuyabilirsiniz. Ankara'da aile hukuku uyuşmazlıklarına ilişkin hukuki destek için Av. Mete ŞAHİN aile hukuku çalışma alanı sayfasını inceleyebilirsiniz.

Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır ve somut bir dosya için hukuki görüş yerine geçmez. Kendi durumunuza ilişkin değerlendirme için bir avukata danışmanızı öneririz.

Yorumlar


bottom of page