İş ve Sosyal Güvenlik: İ Harfiyle Başlayan Terimler

İş ve Sosyal Güvenlik: İ Harfiyle Başlayan Terimler

İ

• İş ve Sosyal Güvenlik

  İbra

  Alacaklının, borçluyu borcundan kısmen veya tamamen kurtardığı anlaşmadır. İş hukukunda işçinin işverenden alacaklarına ilişkin ibra sözleşmesi, Kanunda sayılan şekil ve içerik koşullarını taşımazsa geçersizdir. Geçersiz ibra, ödenen tutarın makbuz hükmünde sayılmasına yol açabilir.

  İlgili mevzuat: 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, m. 132 ve 420

• İş ve Sosyal Güvenlik

  İbraname

  İşçinin işverenden olan belirli alacakları bakımından borcu sona erdirme amacı taşıyan belgedir. Geçerli ibra için yazılılık, sözleşmenin bitiminden sonra en az bir ay geçmiş olması, alacak türü ve miktarının açıklığı ile hak tutarının eksiksiz ve banka aracılığıyla ödenmesi birlikte aranır. Eksik ödeme belgesi, şartlarına göre yalnız ödenen tutar için makbuz sayılabilir.

  İlgili mevzuat: 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, m. 420

• İş ve Sosyal Güvenlik

  İhbar Öneli

  Belirsiz süreli iş sözleşmesinin feshinden önce karşı tarafa tanınması gereken yasal süredir. Süre, işçinin kıdemine göre iki ile sekiz hafta arasında değişir ve sözleşmeyle artırılabilir. Önele uymayan taraf, o süreye ait ücret tutarında ihbar tazminatı öder.

  İlgili mevzuat: 4857 sayılı İş Kanunu, m. 17

• İş ve Sosyal Güvenlik

  İhbar Tazminatı

  Belirsiz süreli iş sözleşmesinin bildirim koşuluna uyulmadan feshedilmesi hâlinde, bildirim süresine ilişkin ücret üzerinden doğabilen tazminattır. Kanuni asgari süreler kıdeme göre iki, dört, altı veya sekiz haftadır; sözleşmeyle artırılabilir. Haklı nedenle derhâl fesih ve diğer istisnalar ayrıca incelenir.

  İlgili mevzuat: 4857 sayılı İş Kanunu, m. 17, 24 ve 25

  İlgili rehber ve araçlar: İhbar Tazminatı Hesaplama

• İş ve Sosyal Güvenlik

  İsteğe Bağlı Sigorta

  Kanuni koşulları taşıyan kişinin kendi başvurusuyla prim ödeyerek uzun vadeli sigorta kollarına ve genel sağlık sigortasına katılmasını sağlayan sigortalılıktır. Zorunlu sigortalılığın yerine serbestçe seçilebilen bir seçenek değildir; çalışma durumu ve sigortalılık statüsüne etkisi ayrıca incelenir.

  İlgili mevzuat: 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, m. 50–52

• İş ve Sosyal Güvenlik

  İstifa

  İşçinin iş sözleşmesini kendi iradesiyle sona erdirmesidir. Belirsiz süreli sözleşmede işçi kural olarak kıdemine göre iki ila sekiz haftalık bildirim sürelerine uymalıdır; uymazsa bu süreye ilişkin ücret tutarında tazminat ödemekle yükümlüdür. Kanunda sayılan haklı nedenlerin varlığında ise sözleşmeyi bildirim süresini beklemeden derhâl feshedebilir. İstifa eden işçi kural olarak kıdem tazminatı alamaz; haklı nedenle fesih, muvazzaf askerlik, emeklilik amacıyla ayrılma ve kadın işçinin evlendiği tarihten itibaren bir yıl içinde ayrılması gibi kanuni hâllerde kıdem tazminatı hakkı doğar.

  İlgili mevzuat: 4857 sayılı İş Kanunu, m. 17 ve 24 · 1475 sayılı İş Kanunu, m. 14

  İlgili rehber ve araçlar: İş rehberi · İhbar Tazminatı Hesaplama

• İş ve Sosyal Güvenlik

  İş Güvencesi

  Kapsamdaki işçinin belirsiz süreli sözleşmesinin geçerli neden olmadan işverence feshedilmesine karşı korunmasıdır. Genel olarak en az 30 işçi ve altı aylık kıdem şartları bulunur; işyeri hesabı, yer altı çalışanları ve belirli işveren vekilleri bakımından özel kurallar vardır. İş güvencesi bütün çalışanlar için otomatik işe iade hakkı değildir.

  İlgili mevzuat: 4857 sayılı İş Kanunu, m. 18–21

  İlgili rehber ve araçlar: İş rehberi

• İş ve Sosyal Güvenlik

  İş Güvenliği Uzmanı ve İşyeri Hekimi

  İşverenin, iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerini yürütmek üzere görevlendirmek zorunda olduğu uzman kişilerdir. İşveren bu kişileri kural olarak çalışanları arasından görevlendirir; gerekli niteliklere sahip çalışanı yoksa hizmeti ortak sağlık ve güvenlik birimlerinden veya çalışan sağlığı merkezlerinden (ÇASMER) alabilir, gerekli nitelik ve belgeye sahipse kendisi üstlenebilir. Bu kişiler tespit ettikleri eksiklikleri işverene yazılı bildirir; acil ve hayati tehlike içeren eksiklikler giderilmezse durumu Bakanlığın yetkili birimine bildirmek zorundadır ve bu bildirim nedeniyle iş sözleşmelerine son verilemez.

  İlgili mevzuat: 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, m. 3, 6 ve 8

• İş ve Sosyal Güvenlik

  İş Kazası

  Sosyal güvenlik hukukunda, kanunun saydığı işyeri veya işle bağlantılı durumlarda meydana gelerek sigortalıda bedensel ya da ruhsal zarara yol açan olaydır. İş kazası olarak kabul edilmesi ile işverenin tazminat sorumluluğunun bütün koşullarının oluşması ayrı incelemelerdir.

  İlgili mevzuat: 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, m. 13 ve 21 · 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, m. 3

• İş ve Sosyal Güvenlik

  İş Kazasının Bildirilmesi

  İşverenin, meydana gelen iş kazasını yetkili kolluğa derhal, Sosyal Güvenlik Kurumuna ise en geç kazadan sonraki üç iş günü içinde bildirme yükümlülüğüdür. Kaza işverenin kontrolü dışındaki bir yerde olmuşsa süre kazanın öğrenildiği tarihten başlar; kendi adına ve hesabına bağımsız çalışan sigortalı ise kazayı kendisi bildirir. Bildirim iş kazası ve meslek hastalığı bildirgesiyle yapılır; işveren ayrıca bütün iş kazalarının kaydını tutmak ve raporlarını düzenlemek zorundadır.

  İlgili mevzuat: 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, m. 13 · 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, m. 14

• İş ve Sosyal Güvenlik

  İş Mahkemesi

  İşçi ile işveren veya işveren vekili arasında iş ilişkisinden doğan hukuk uyuşmazlıklarına ve Sosyal Güvenlik Kurumu ya da Türkiye İş Kurumunun taraf olduğu iş ve sosyal güvenlik uyuşmazlıklarına bakan, tek hâkimli ve asliye derecesindeki mahkemedir. İdari para cezalarına itirazlar ile 5510 sayılı Kanunun geçici 4. maddesine ilişkin uyuşmazlıklar bu görevin dışındadır; iş mahkemesi bulunmayan yerlerde bu işlere asliye hukuk mahkemesi bakar. Kanunda sayılan davalarda arabulucuya, sosyal güvenlik uyuşmazlıklarında ise kural olarak önce Sosyal Güvenlik Kurumuna başvurulması gerekir; yargılamada basit usul uygulanır.

  İlgili mevzuat: 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu, m. 2–7

• İş ve Sosyal Güvenlik

  İş Sağlığı ve Güvenliği

  Çalışmadan kaynaklanan sağlık ve güvenlik risklerini önlemeye yönelik yükümlülük ve tedbirler bütünüdür. Dışarıdan uzman hizmeti alınması veya çalışanın kendi yükümlülüklerinin bulunması işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.

  İlgili mevzuat: 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, m. 4–5

• İş ve Sosyal Güvenlik

  İş Sözleşmesi

  Bir tarafın (işçi) işverene bağımlı olarak iş görmeyi, diğer tarafın (işveren) da ücret ödemeyi üstlendiği sözleşmedir; Türk Borçlar Kanunu’nda aynı sözleşme “hizmet sözleşmesi” adıyla genel olarak düzenlenir. Kanunda aksi belirtilmedikçe özel bir şekle tabi değildir; ancak süresi bir yıl veya daha uzun olan iş sözleşmelerinin yazılı yapılması zorunludur. Sözleşmenin adı tek başına belirleyici değildir; fiilen kurulan çalışma ilişkisinin özellikleri ve uygulanacak kanun dikkate alınır.

  İlgili mevzuat: 4857 sayılı İş Kanunu, m. 2 ve 8–9 · 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, m. 19 ve 393

• İş ve Sosyal Güvenlik

  İşçi

  Bir iş sözleşmesine dayanarak çalışan gerçek kişidir. Bir yerde çalışıyor olmak tek başına herkesin aynı iş hukuku statüsünde bulunduğunu göstermez; bağımsız çalışma ve kamu görevliliği gibi ilişkiler ayrıca değerlendirilir.

  İlgili mevzuat: 4857 sayılı İş Kanunu, m. 2, 4 ve 8

• İş ve Sosyal Güvenlik

  İşçi Alacaklarında Zamanaşımı

  İş sözleşmesinden doğan ücret ve tazminat alacaklarında, dolmasıyla borçluya zamanaşımı def’i imkânı veren kanuni süredir. Ücret alacakları ile yıllık izin ücreti, kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, kötüniyet tazminatı ve eşit davranma ilkesine aykırı fesihten doğan tazminat beş yıllık zamanaşımına tabidir. Süre kural olarak alacağın muaccel olmasıyla, yıllık izin ücretinde sözleşmenin sona ermesiyle başlar ve zorunlu arabuluculuk süreci boyunca durur. Kısmi davada talep HMK m. 109/4 uyarınca artırılırsa artırılan kısım için de zamanaşımı dava tarihinde kesilmiş sayılır.

  İlgili mevzuat: 4857 sayılı İş Kanunu, m. 32, 59 ve ek m. 3 · 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu, m. 3 · 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, m. 149 · 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, m. 109

  İlgili rehber ve araçlar: İş rehberi

• İş ve Sosyal Güvenlik

  İşçilik Alacakları

  İş sözleşmesinden veya kanundan doğan ve işçinin işverenden isteyebileceği parasal hakların genel adıdır. Ödenmeyen ücret, fazla çalışma, hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil ücreti ve yıllık izin ücreti ile kıdem, ihbar ve kötüniyet tazminatı bu kapsamdadır. Bu alacaklar için dava açmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır; zamanaşımı süresi kural olarak beş yıldır.

  İlgili mevzuat: 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu, m. 3 · 4857 sayılı İş Kanunu, m. 32 ve ek m. 3

  İlgili rehber ve araçlar: İş rehberi · Arabuluculuk Süreleri Hesaplama · Fazla Çalışma Ücreti Hesaplama · Yıllık İzin Ücreti Hesaplama

• İş ve Sosyal Güvenlik

  İşçinin Sadakat Borcu

  İşçinin yüklendiği işi özenle yapma ve işverenin haklı menfaatlerini korumada sadakatle davranma yükümlülüğüdür. İşçi hizmet ilişkisi sürerken sadakat borcuna aykırı olarak ücret karşılığında üçüncü kişiye hizmet veremez, özellikle işvereniyle rekabete giremez. İş sırasında öğrendiği üretim ve iş sırlarını kendi yararına kullanamaz ve açıklayamaz; işverenin haklı menfaati gerektirdiği ölçüde sır saklama yükümlülüğü ilişki sona erdikten sonra da devam eder.

  İlgili mevzuat: 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, m. 396

• İş ve Sosyal Güvenlik

  İşçinin Savunmasının Alınması

  Belirsiz süreli iş sözleşmesinin işçinin davranışı veya verimiyle ilgili nedenlerle feshedilmesinden önce, işçinin hakkındaki iddialara karşı savunmasının alınması zorunluluğudur. Savunma alınmadan bu nedenlere dayanılarak fesih yapılamaz; ancak işverenin ahlak ve iyiniyet kurallarına uymayan hâllere dayanan (m. 25/II) derhâl fesih hakkı saklıdır. İşveren fesih bildirimini yazılı yapmak ve fesih sebebini açık ve kesin biçimde belirtmek zorundadır.

  İlgili mevzuat: 4857 sayılı İş Kanunu, m. 19 ve 25

  İlgili rehber ve araçlar: İş rehberi

• İş ve Sosyal Güvenlik

  İşe Başlatmama Tazminatı

  Feshin geçersizliği kararından sonra kanuni sürede başvuran işçiyi, başvurudan itibaren bir ay içinde işe başlatmayan işverenin ödemekle yükümlü olduğu tazminattır. 4857 m. 21’de genel tutar dört ile sekiz aylık ücret arasındadır. Boşta geçen süre ücreti ayrı bir alacaktır; özel kanun hükümleri ayrıca incelenir.

  İlgili mevzuat: 4857 sayılı İş Kanunu, m. 21

• İş ve Sosyal Güvenlik

  İşe İade Davası

  İş güvencesi kapsamındaki işçinin, işverence yapılan feshin geçersizliğinin tespitini ve işe iadesini istediği davadır. Otuz veya daha fazla işçi çalıştıran işyerinde, belirsiz süreli sözleşmeyle çalışan ve en az altı aylık kıdemi olan işçi başvurabilir; yer altı işlerinde kıdem şartı aranmaz, belirli işveren vekilleri kapsam dışındadır. İşçi fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurmalı, anlaşma sağlanamazsa son tutanaktan itibaren iki hafta içinde iş mahkemesinde dava açmalıdır; istinafta bölge adliye mahkemesi kesin karar verir.

  İlgili mevzuat: 4857 sayılı İş Kanunu, m. 18–21 · 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu, m. 3

  İlgili rehber ve araçlar: İşe İade Süreleri Hesaplama

• İş ve Sosyal Güvenlik

  İşsizlik Ödeneği

  İşini kanunda sayılan nedenlerle kaybeden ve diğer koşulları sağlayan sigortalıya işsizlik sigortasından yapılan süreli ödemedir. Her işten ayrılan kişi otomatik olarak hak kazanmaz; ayrılma nedeni, prim geçmişi ve başvuru koşulları birlikte aranır.

  İlgili mevzuat: 4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanunu, m. 47–51

• İş ve Sosyal Güvenlik

  İşveren

  İş sözleşmesiyle işçi çalıştıran gerçek veya tüzel kişi ya da tüzel kişiliği olmayan kurum veya kuruluştur. İşveren sıfatı yalnız işyerinin sahibi olarak görünen kişinin adına göre değil, çalışma ilişkisinin kuruluşuna ve yönetimine göre değerlendirilir.

  İlgili mevzuat: 4857 sayılı İş Kanunu, m. 2

• İş ve Sosyal Güvenlik

  İşveren Vekili

  İşveren adına hareket ederek işin, işyerinin veya işletmenin yönetiminde görev alan kişidir. Bu sıfatla işçilere karşı yaptığı işlemlerden doğrudan işveren sorumlu olur; işveren vekili olmak kişinin işçilik haklarını kendiliğinden kaldırmaz.

  İlgili mevzuat: 4857 sayılı İş Kanunu, m. 2

• İş ve Sosyal Güvenlik

  İşyeri Devri

  İşyerinin veya bir bölümünün hukuki bir işleme dayanarak başka bir işverene devredilmesidir. Devir tarihinde mevcut iş sözleşmeleri bütün hak ve borçlarıyla devralana geçer; devralan, kıdeme bağlı haklarda işçinin devredenin yanında işe başladığı tarihi esas alır. Devirden önce doğmuş ve devir tarihinde ödenmesi gereken borçlardan devreden ve devralan birlikte sorumludur; devredenin sorumluluğu devir tarihinden itibaren iki yılla sınırlıdır. Devir tek başına fesih nedeni değildir; iflas nedeniyle tasfiye sonucu yapılan devirde bu hükümler uygulanmaz.

  İlgili mevzuat: 4857 sayılı İş Kanunu, m. 6

Önceki harf: I · Hukuk sözlüğü ana sayfası · Sonraki harf: K

Kaynaklar ve Güncellik

Son kaynak kontrolü: 26 Eylül 2026. Tanımlar, 16/7/2026 tarihli ve 7589 sayılı Kanunla yapılanlar dâhil yürürlükteki değişiklikler gözetilerek Mevzuat Bilgi Sistemi’ndeki güncel metinlerle karşılaştırılmıştır. Tanımlar genel bilgi verir; terim sayfalarındaki kanun bağlantıları resmî mevzuat metinlerine yönelir, akademik görüşler Doktrin başlığıyla ayrılır. İşlem yapılacak tarihte yürürlük, geçiş hükümleri ve olayın özellikleri ayrıca değerlendirilmelidir.

Kaynak ve Güncelleme Politikası · İletişim · Hukuki Hesaplama Araçları · Av. Mete ŞAHİN — 2026 Yargıda Parasal Sınırlar